تربیت متعالی

تربیت متعالی

مطالعه الگوی فرزندپروری مطلوب در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه مطالعات زنان، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استادیار، گروه قرآن و حدیث، مجتمع آموزشی بنت‌الهدی، جامعة المصطفی العالمیه؛ گروه تفسیر، پژوهشگاه مطالعات اسلامی، جامعة الزهراء(س)، قم، ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین الگوی فرزندپروری مطلوب در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، با رویکرد کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای بیانات ایشان است. این مطالعه با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و نظام کدگذاری زمینه‌‌ای (داده‌بنیاد)، تلاش کرده تا به‌ صورت منسجم، ساختار فکری رهبر انقلاب درباره تربیت فرزند را شناسایی و طبقه‌بندی کند. داده‌های پژوهش از طریق نمونه‌گیری هدفمند از پایگاه اینترنتی حفظ و نشر آثار ایشان گردآوری و تحلیل شد. یافته‌ها در قالب ۲۸ مقوله باز که در ذیل ۵ مقوله محوری جای گرفتند، تنظیم شده‌اند. مقولات محوری عبارتند از: «ویژگی‌های والدگری مطلوب» (شامل مقولات بازی همچون ایمان، مسئولیت‌پذیری و عقلانیت والدین)، «ابعاد اساسی تربیت» (شامل مقولات بازی همچون تربیت دینی، عاطفی، اجتماعی و هویتی)، «نوع رابطه والد-فرزند» (شامل مقولات بازی همچون رابطه بر مبنای محبت، احترام و صمیمیت)، «نوع کنترل والدین» (شامل مقولات بازی همچون تأکید بر نظارت آگاهانه و فرهنگی) و «انتظارات از فرزندان» (شامل مقولات بازی همچون صداقت، فداکاری و مسئولیت‌پذیری). تحلیل بیانات آیت‌الله خامنه‌ای نشان می‌دهد که عنصر محوری گفتمان ایشان در باب فرزندپروری، نقش تمدن‌ساز، هدایتگر و بی‌بدیل مادر در فرآیند تربیت است؛ نقشی که با ویژگی‌هایی چون ایثار، مهرورزی، عقل‌ورزی و هدایت ایمانی برجسته می‌شود. همچنین پیوند وثیق تربیت با هویت دینی و اخلاقی کودک در این نگاه، تفاوتی بنیادین با رویکردهای روان‌شناسی غربی ایجاد می‌کند. یافته‌های این پژوهش ظرفیت آن را دارد که در سیاست‌گذاری فرهنگی، آموزشی، رسانه‌ای و طراحی برنامه‌های حمایتی برای خانواده‌ها و مادران، مورد بهره‌برداری قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغة.
ابن شعبه (1404ق). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبه‌الله (۱۴۰۴ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار احیاء الکتب العربیه، ج۲
الهیاری، حمیده (1390). بررسی تطبیقی فرزندپروری در روان‌‌شناسی و شیوه‌‌های تربیت فرزند در اسلام. پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان.
بیگلرپور، مهشید (1397). بررسی سبک‌‌های فرزندپروری در خانواده‌‌های مذهبی و انطباق آن با آیات و روایات. پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
پوررحمانی، محمود (1391). نقش والدین در تربیت دینی فرزندان از منظر قران کریم. پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه خوارزمی.
جوان‌‌آراسته، حسین (1400). نظام سیاسی در اسلام. قم: بوستان کتاب.
خامنه‌ای، سید علی (05/05/1384). بیانات در دیدار جمعی از مداحان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/3298
خامنه‌ای، سید علی (08/09/1372). بیانات در دیدار جمعى از خواهران متخصص رشته‌ پزشکى و مامایى. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (09/04/1397). بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع). قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (11/02/1392). بیانات در دیدار جمعی از مداحان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/22443
خامنه‌ای، سید علی (12/02/1384). بیانات در دیدار جمعی از معلمان استان کرمان. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (13/04/1386). بیانات در دیدار بانوان نخبه‌ در آستانه سالروز میلاد حضرت زهرا. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (13/10/1369). سخنرانی در اجتماع مردم روستای سفیدون طولاب در ایلام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (14/10/1390). بیانات در سومین نشست اندیشه‌های راهبردی. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (15/06/1376). بیانات در مراسم افتتاحیه‌‌ مانور فرهنگی- ورزشی جانبازان و معلولان. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (15/10/1386). بیانات در دیدار نخبگان استان یزد. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/3418
خامنه‌ای، سید علی (15/11/1399). بیانات در ارتباط تصویری با مداحان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/47254
خامنه‌ای، سید علی (16/11/1398). بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/44827
خامنه‌ای، سید علی (17/12/1396). بیانات در دیدار مداحان اهل‌بیت. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/39136
خامنه‌ای، سید علی (18/02/1392). بیانات در دیدار جمعی از فرهنگیان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/22515
خامنه‌ای، سید علی (19/02/1397). بیانات در دانشگاه فرهنگیان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/39542
خامنه‌ای، سید علی (20/07/1391). بیانات در دیدار معلمان و اساتید دانشگاه‌های خراسان شمالی. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (20/12/1375). بیانات در اجتماع زنان خوزستان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/7284
خامنه‌ای، سید علی (21/02/1392). بیانات در دیدار جمعی از بانوان فرهیخته‌ حوزوی و دانشگاهی. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (22/02/1371). دیدار شورای مرکزی جمعیت زنان جمهوری اسلامی با رهبر انقلاب. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (23/02/1377). بیانات در دیدار مسئولان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (25/09/1371). بیانات در دیدار جمعی از زنان. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/2645
خامنه‌ای، سید علی (25/09/1379). بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (26/07/1380). بیانات در مراسم اختتامیه‌ هجدهمین دوره مسابقات حفظ، قرائت و تفسیر قرآن کریم. قابل دسترس در:                                                                       https://khl.ink/f/3090
خامنه‌ای، سید علی (28/07/1389). بیانات در دیدار خانواده‌های شهداء و جانبازان قم‌. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (29/11/1376). دیدار جمعی از زنان هرمزگان با رهبر انقلاب. قابل دسترس در:
داوودی، محمد (۱۳۸۳). سیره تربیتی پیامبر(ص) و اهل بیت(ع): تربیت اخلاقی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ج3.
رایس، فیلیپ (1386). رشد انسان: روان‌شناسی رشد از تولد تا مرگ. مترجم مهشید فروغان. تهران: انتشارات ارجمند.
رمضانی، ولی‌‌الله (1399). شیوه‌های فرزندپروری والدین ایرانی؛ نگرش‌ها، مطالعه تطبیقی، استخراج الگوی بومی و سنجش آن: یک مطالعه ترکیبی. رساله دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد.
زینی‌وند، فاطمه (1389). تاثیر عوامل وراثتی- محیطی بر تربیت فرزند از دیدگاه آیات و روایات. پایان‌‌نامه کارشناسی. دانشگاه رازی کرمانشاه.
سلطان محمدی، فاطمه (1391). بازخوانی اصول و مبانی لازم در تحکیم بنیان خانواده با رویکردی بر آموزه‌های قرآنی. در: مجموعه مقالات اندیشه‌های راهبردی. تهران: پیام عدالت، ص1093-1124.
کرمی صادق‌آبادی، زهرا (1392). تحلیل آراء مقام معظم رهبری پیرامون نقش زن در خانواده. پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان.
مجلسى، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسه الوفاء، ج۳.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. قم: دارالکتب الاسلامیه، ج4-5، 10.
نریمانی اصل، حسن (1397). بررسی و استنباط سبک فرزندپروری دینی با تاکید بر الگوی اسلامی- ایرانی خانواده. پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد.
نوری طبرسی، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، ج2.
Baumrind, D. (1967). Child-care practices anteceding three patterns of preschool behavior. Genetic Psychology Monographs, no. 75, p. 43-88.
Berent, T.S. (1997). Child development. London: Brown & Benchmark Publisher.
Robinson, C.C., Mandleco, B., Olsen, S.F. & Hart, C.H. (2000). The Parenting Styles and Dimensions Questionnaire (PSDQ). In: B.F. Perlmutter, J. Touliatos, & G.W. Holden (Eds.), Handbook of family measurement techniques, Vol. 3. Instruments & index (pp. 319-321). Thousands of Oaks, Sage.