تربیت متعالی

تربیت متعالی

اخلاق و عرفان در نظام تربیتی جهان مدرن و جهان اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد، گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که چگونه اخلاق و عرفان در نظام‌های تربیتی جهان مدرن و جهان اسلام تعریف و اجرا می‌شوند و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی در این زمینه وجود دارد؟ روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بوده و بر این فرضیه استوار است که اخلاق و عرفان در جهان اسلام بر پایه‌های دینی و عرفانی استوار است، در حالی که در جهان مدرن، این مفاهیم تحت تأثیر فلسفه‌های سکولار و انسان‌محور قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نهادهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و نظامات اخلاقی و تربیتی جهان اسلام هریک با بخش‌هایی از زمینه‌های معرفتی و غیرمعرفتی متعدد این جهان پیوند برقرار کرده است. این تعامل، تعاملی رقابت‌آمیز و در بسیاری از موارد سازنده است. در مقابل، جهان مدرن با عبور از گذشتۀ معنوی و قدسی و حتی با گریز از صور تحریف شده و اساطیری تاریخ بشری با رویکردی صرفاً دنیوی و این جهانی، ساختارها و نهادهای اجتماعی فرهنگی و سیاسی مربوط به‌خود را شکل داده است. دوگانگی یاد شده در حوزه‌های نظام‌های علمی- پژوهشی نسبت به مسائل اخلاقی و تربیتی، خالص و ناب نیست؛ یعنی نه نظام آموزشی علوم تربیتی مدرن در انتقال نظریات اخلاقی و زیستی جهان غرب موفق هستند، و نه نظامات آموزشی مدعی انتقال مفاهیم اخلاقی و تربیتی جهان اسلام در تداوم تاریخی آموزه‌های نظری جهان اسلام کامل و خالص عمل می‌کنند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن مسکویه، محمدبن یعقوب (1410). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. قم: انتشارات بیدار.
اعرافی، علیرضا و همکاران (1377). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، ج1.
بستانی، فؤاد افرام (1374). فرهنگ جدید عربی- فارسی. مترجم محمد بندر ریگی. تهران: انتشارات اسلامی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1369). تفسیر البیضاوی. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ج1.
پارسانیا، حمید (1395). اخلاق و عرفان. قم: کتاب فردا.
جوادی آملی، عبدالله (1382). دین‌شناسی. تحقیق و تنظیم محمدرضا مصطفی‌پور. قم: اسراء.
حلبی، علی اصغر (1367). شناخت عرفان و عارفان ایرانی. تهران: انتشارات زوار.
دورکیم، امیل (1387). قواعد روش جامعه‌شناسی. ترجمه محمدعلی کاردان. تهران: دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1986م). المفردات فی غریب القرآن. چاپ استانبول.
رضایی تهرانی، علی (1392). سیر و سلوک: طرحی نو در عرفان عملی شیعی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
رمضانی، رضا (1381). معرفت‌شناسی عرفانی. قبسات، شماره 24.
رودگر، محمدجواد (1397). ماهیت و مؤلفه‌های اخلاق عرفانی. حکمت اسلامی، 4(15)، ص177-202.
شحات الخطیب، محمد (1374). اصول التربیه الاسلامیه. ریاض: دارالخریجی.
شریعت‌نیا، زینب؛ خادمی، سمیه (1402). اخلاق عرفانی «بازخوانی جامعه‌شناختی» با تکیه بر روایات سلوکی ابوسعید ابوالخیر. جامعه پژوهشی فرهنگی، 14(47)، ص193-212.
طبرسی، فضل‌بن حسن (‎1408ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تصحیح، تحقیق و تعلیق هاشم رسولی محلاتی و فضل‌الله یزدی طباطبائی. بیروت: دارالمعرفه، ج1.
عتریسی، طلال (1384). نظام تربیتی اسلام و غرب. ترجمه علی زاهدپور. مطالعات اخلاق کاربردی، شماره 1.
عتریسی، طلال (1996-1997م). ضالة المؤمن بین أسلمة المعرفة و علوم الغرب، وجهة نظر فى نموذج التربیة. الباحثات اللبنانیات، شماره 3.
کاظم‌زاده ایرانشهر، حسین (1357). دوره کامل راه نو در تعلیم و تربیت. تهران: اقبال.
کانت، امانوئل (1368). تعلیم و تربیت. ترجمه غلامحسین شکوهی. تهران: دانشگاه تهران.
کلهر، زهرا؛ محمد، ملکی (1397). نسبت علم اخلاق با علم عرفان. پژوهشنامه مذاهب اسلامی، 5(9)، ص57-67.
مدرسی، سید محمدرضا (1376). فلسفه اخلاق. تهران: انتشارات سروش.
مصباح یزدى، محمدتقى (1996م). النظرة القرآنیة للمجتمع و التاریخ. بیروت: دارالروضة.
مطهری، مرتضی (1384). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج2.
مکارم شیرازی، ناصر (1399). تعلیم و تربیت در تفسیر نمونه. تهیه و تنظیم محمدجواد اسکندرلو. قم: انتشارات امام علی‌ بن‌ ابی‌طالب(ع)، ج1.
واعظ جوادی، مرتضی (1389). معرفت عرفانی و معیارهای ارزیابی آن. اسراء، 3(6)، ص51-64.
وبر، ماکس (۱۳۷۳). اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان و پریسا منوچهری کاشانی؛ با مقدمه‌ آنتونی گیدنز. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یثربی، یحیی (1370). فلسفه عرفان: تحلیلی از اصول و مبانی و مسائل عرفان. قم: دفتر تبلیغات اسلامی‌حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
یثربی، یحیی (1372). عرفان نظری: تحقیقی در سیر تکاملی و اصول و مسائل تصوف. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.