تربیت متعالی

تربیت متعالی

ضرورت آموزش فضائل فکری در آموزش الهیات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، فلسفه تعلیم و تربیت، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین ضرورت آموزش فضائل فکری در آموزش الهیات اسلامی است. بدین منظور از روش توصیفی- تحلیلی استفاده شده است. برخلاف معرفت‌شناسی تحلیلی که باورمحور است، معرفت‌شناسی فضیلت عامل‌محور است و به دو دسته کلّی اعتمادگرایی و مسئولیت‌گرایی تقسیم می‌شود. اعتمادگرایی، فضائل فکری را توانایی‌ها و قوای شناختی ذاتی همچون قوای ‌حسّی، درون‌نگری و حافظه می‌داند، درحالی‌که مسئولیت‌گرایی، فضائل فکری را ویژگی‌های شخصیّتی شناختی اکتسابی می‌داند که باید با تمرین و تلاش فراوان از سوی عامل مختار به دست آیند. فضائل فکری که در معرفت‌شناسی تحلیلی بررسی می‌شود، در تعالیم اسلامی نیز مورد عنایت قرار گرفته است؛ همچنین میان تفکر انتقادی و فضائل فکری همپوشانی وجود دارد. لذا گرچه تفکر انتقادی در آموزش الهیات جایگاه ممتازی دارد، اما آموزش تفکر انتقادی به خودی خود نمی‌تواند تضمین‌کننده‌ عملی چنین تفکری در زندگی و اجتماع باشد؛ زیرا چه بسیار کسانی که با تفکر انتقادی آشنا هستند، ولی عمداً آن را در جهت منافع خود به صورت غیراخلاقی به کار می‌گیرند. لذا باید کاربرد چنین تفکری به یک ویژگی مَنشی و شخصیتی تبدیل شود، امری که فضائل فکری و معرفت‌شناسی فضیلت به دنبال آن است، یعنی می‌خواهد با فکر خوب، زندگی خوب را رقم زند. به نظر می‌رسد آموزش فضائل فکری (با تأکید بر دیدگاه مسئولیت‌گرایی) در کنار تفکر انتقادی در آموزش الهیات امری ضروری است و می‌توان با آموزش فضائل فکری تا حدی بر مشکله قدیمی شکاف بین نظر و عمل فائق آمد و گام مهمی در بازدهی دروس الهیات برداشت.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغة.
باقری، خسرو (1388). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. تهران: مدرسه، ج1.
تمیمى آمدى، عبدالواحد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. تحقیق: سید مهدی رجائی. قم: دار الکتاب الاسلامی.
حافظ‌نیا، محمدرضا (1392). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: سمت.
حرّانى، ابن شعبة (1404ق). تحف العقول. تصحیح و تعلیق: على‌اکبر غفاری. قم: مؤسسة النشر الاسلامی (التابعه) لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
خامنه‌ای، سید علی (19/7/1391). بیانات در اجتماع مردم بجنورد. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21126
خوانساری، محمد (1370). منطق صوری. تهران: آگاه، ج2.
شبیری زنجانی، سید موسی (1389). جرعه‌ای از دریا. قم: مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، ج3.
طباطبایی، علامه سید محمدحسین (1387). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، ج12.
قرائتی، محسن (1383). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن، ج3.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع). بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی، ج10.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع). بیروت‏: مؤسسة الوفاء. ج2، 40،
69-68، 74.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۸). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج۲۰.
مکارم شیرازى، ناصر (1374). تفسیر نمونه‌. تهران: دارالکتب الاسلامیه‌، ج8، 19، 4.
مکارم شیرازى، ناصر (1386). پیام امام امیرالمومنین(ع). تهران: دارالکتب الاسلامیه‌، ج9.
Adler, J.E. (2002). Belief's Own Ethics. Cambridge MA: MIT Press.
Audi, R. (2003). Epistemology (A Contemporary Introduction to the Theory of Knowledge). London: Routledge.
Axtell, G. (2010). Epistemic virtue. In: A Companion to Epistemology, Dancy J; Ernest S; Matthias, S. (Eds). Oxford: Blackwell.
Baehr, J. (2013). Educating for Intellectual Virtues: From Theory to Practice. Journal of Philosophy of Education, 47(2), p.248–262.
Baehr, J. (2014). Educating for intellectual virtues: from theory to practice. In Education and the Growth of Knowledge: Perspectives from Social and Virtue Epistemology. Kotzee, B. (Ed). Oxford: Wiley-Blackwell.
Baergen, R. (2006). Historical Dictionary of Epistemology. Oxford: The Scarecrow Press, Inc.
Facione, P.A. (1990). Critical thinking: A statement of expert consensus for purposes of educational assessment and instruction. Research findings and recommendations. American Philosophical Association, Newark, DE. (ERIC Document Reproduction Service No. ED 315423).
Feldman, R. (2002). Epistemological Duties. In: The Oxford Handbook of Epistemology. Paul K. M. (Ed). Oxford: Oxford University Press.
Goldman, A. (2001). Internalism Exposed. In: Knowledge Truth and Duty: essays on epistemic justification responsibility and duty. Matthias, S. (Ed). Oxford: Oxford University Press.
Greco, J. (2010). Virtue Epistemology. In: A Companion to Epistemology. Dancy. J; Sosa, E; Matthias,
S. (Eds). Oxford: Blackwell.
Heersmink, R. (2018). A Virtue Epistemology of the Internet: Search Engines, Intellectual Virtues, and Education. Social Epistemology, 32(1), p. 1-12.
Kornblith, H. (1983). Justified Belief and Epistemically Responsible Action. Philosophical Review, 92(1), p. 33-48.
McKinnon, Ch. (2003). Knowing Cognitive Selves. In: Intellectual Virtue (Perspectives from Ethics and Epistemology). DePaul, M; Zagzebski, L. (Eds). Oxford University Press, p. 227-253.
Pojman, L.P. (2008). Philosophy of Religion. Wadsworth Publishing Company.
Russell, B. (2001). Epistemic and Moral Duty. In: Knowledge Truth and Duty: essays on epistemic justification responsibility and duty. Matthias, S. (Ed). Oxford: Oxford University Press.
Siegel, H. (2016). Critical Thinking and the Intellectual Virtues. In: Intellectual Virtues and Education Essays in Applied virtue Epistemology. Baehr, J. (Ed). New York and London, Routledge.
Zagzebski, L. (1996). Virtues of the Mind. Cambridge: Cambridge University Press.
Zagzebski, L. (2005). Virtue epistemology. In: The shorter Routledge encyclopedia of philosophy. Edward Craig (Ed). London: Routledge.