تربیت متعالی

تربیت متعالی

کارکرد تعبّد در معناداری معقول تربیت دینی در زندگی انسان مدرن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 حوزه علمیه قم، قم، ایران
2 گروه معارف اسلامی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
چکیده
در مقالۀ حاضر، مفاهیمی چون تربیت، انسان، تعبّد و تعقّل مورد واکاوی قرار گرفت و دیدگاه افرادی همچون سالمن در نفی تعبّدگرایی، نقد و بررسی شد. سپس، با روش توصیفی و تحلیلی با رویکرد انسان‌شناسی دینی و با هدف اثبات نیازمندی عقل به تعبّد در ادراک کرامت انسانی و سیر تکاملی و نیز تبیین جایگاه تعبّد در زندگی دنیوی و اخروی انسان، طبق ادلّه عقلی و نقلی مشخص شد که، با توجه به تفاوت میان غایت و علت غایی در فلسفه اسلامی، تعبدپذیری انسان در افعال اختیاری خود نسبت به امور عقل‌گریز ضروری است. باتوجه ‌به جایگاه والای انسان و نقش کرامت اکتسابی او در تربیت و سیر تکاملی، انسان علاوه‌بر تحفّظ بر کرامت انسانی افراد جامعه، در ابتدای امر موظّف به حفظ کرامت انسانی خود است. لذا، از آنجایی‌که انسان، موجودی دوساحتی و متشکّل از روح و جسم است؛ گسترۀ درک عقل شامل ادراک تمام کلیات موردنیاز انسان در مسیر تکاملی‌اش نمی‌گردد. درنتیجه، نیازمند منبع قابل ‌اعتماد و خطاناپذیری به نام وحی است. دقت در تعابیر تسامحی مثل انسان مدرن و سنتی و توجه به عدم مدخلیت چنین اوصافی در ماهیت انسان، روشنگر شبهاتی است که تعبّد را مختص انسان سنتی دانسته و در مقابل، انسان مدرن را بی‌نیاز از تعبّد می‌بیند. اما با تعمّق در ماهیت انسان، ذهن غیرمشوب به شبهات، تصدیق می‌کند که در هر شرایطی و هر زمانی انسان بی‌نیاز از تعبّد نیست و عقل‌بسندگی، راهگشای صعود انسان در سیر تکاملی او نخواهد بود. باتوجه ‌به ادلّه عقلی و نقلی، افراط ‌و تفریط در پذیرش تعبّد محض یا تعقّل محض در سیر تکاملی انسان راهگشا نبوده و میان تعبّد و تعقّل، رابطۀ دوسویه برقرار است؛ بلکه در موارد بسیاری تعبّد، انتخاب عقل است. انسان در تمام طول اعصار و امصار، خواسته یا ناخواسته و دانسته یا نادانسته به‌دنبال کشف حقیقت و معنای زندگی بوده و هست و تعبّد، بزرگ‌ترین مؤلفۀ معنابخش زندگی انسان در دنیا و آخرت و رهابخش انسان از پوچی و بیهودگی است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغة.
ابراهیم‌زاده آملی، عبدالله (1386). انسان در نگاه اسلام و اومانیسم. قبسات، شماره 44.
ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ج4، 2.
اصفهانی، سید عبدالله؛ یوسفی، خاطره (1397). بررسی تطبیقی کرامت انسان از منظر فرهنگ رضوی و مبانی اومانیسم. فرهنگ رضوی، 6(22).
الهامی‌نیا، علی‌اصغر (1376). تعلیم‌وتربیت در اسلام. قم: نشر اداره آموزش‌های عقیدتی سیاسی نمایندگی ولی‌فقیه در سپاه.
اله‌بداشتی، علی؛ استادی، آسیه (1400). رابطه مبانی انسان‌شناسی و معنای زندگی از نظر ویل دورانت و علامه محمدتقی جعفری. تحقیقات کلامی، شماره 34.
الهی‌راد، صفدر (1397). انسان‌شناسی. قم: نشر موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
امامی، مسعود (1385). جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت. فقه اهل‌بیت، شماره 46.
پناهی، عباس؛ قدیر، نجف‌زاده شوکی (1398). گفتمان اصلاح معرفت دینی در عصر مشروطه (مطالعه موردی روزنامه روح‌القدس). مطالعات تاریخ فرهنگی، 11(41).
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غررالحکم و درر الکلم. قم: نشر دارالکتاب الاسلامی، چاپ دوم.
جزایری، سید حمید (1397). دانش صرف. قم: انتشارات نصایح، چاپ سوم.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین، ج5.
حسین‌زاده، محمد (1383). شکاکیت و نسبیت‌گرایی. معرفت فلسفی، 2(1).
حسین‌زاده، محمد (1386). عقل از منظر معرفت‌شناسی. معرفت فلسفی، 4(4).
خادمی، حمیدرضا (1397). بررسی رویکرد علامه طباطبایی و فلاسفه اگزیستانس خداباور در منزلت و کرامت انسانی. اندیشه نوین دینی، 14(54).
خطیبی، مهدی (1399). واژه‌شناسی تعبد در ابواب معاملات. معرفت، 29(5).
خمینی، سید روح‌الله (1421ق) کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج2.
دین‌دار اصفهانی، ایمان (1398). عینیت یا غیریت علت غایی با غایت از منظر علامه طباطبایی. نسیم خرد، 5(7).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
رحیم‌پور، مهناز (1389). قرآن از نگاهی دیگر: نسبت تعبد و تعقل در آیین پیامبر و انسان معاصر. بینات، شماره 66.
ژیلسون، اتین (1371). عقل و وحی در قرون‌ وسطی. ترجمه شهرام پازوکی. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سالمن، رابرت (1392). معنای زندگی. ترجمه مسعود فریامنش. اطلاعات حکمت و معرفت، 8(1).
صاحب، اسماعیل بن عباد (1414ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب، ج1.
صالحی، صغری؛ سروری مجد، علی (1395). نقش مولفه‌های کرامت در کمال انسان از منظر امام رضا(ع). فرهنگ رضوی، شماره 13.
صدر، محمدباقر (1434ق). اسس المنطقیه للاستقراء. پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، چاپ دوم.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1378). تکمله العروه الوثقی. تهران: مطبعه الحیدری، ج2.
طباطبایی، سید محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ج5.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت، چاپ دوم، ج2.
فیض کاشانی، محمدمحسن (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر چاپ دوم، ج1.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی (ط- الإسلامیة). تهران: نشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ج11، 1، 4.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ج60.
محسنی، محمد آصف (1376). روح از نظر دین، عقل و علم روحی جدید. بی‌نا، چاپ دوم، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1394). آموزش فلسفه. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل، چاپ هفدهم، ج1-2.
مصباح یزدی، محمدتقی (1396). خداشناسی. انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم.
مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار. نشر صدرا، ج22، 1.
مظفر، محمدرضا (1400ق). المنطق. بیروت: دارالتعارف، چاپ هفتم.
مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ج12.
موسوی بجنوردی، سید حسن (1377). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی، ج1.
مؤمنی شهرکی، حسام‌الدین؛ خسروپناه، عبدالحسین (1397). تبیین و تحلیل پاسخ‌های صدرالمتألهین و علامه طباطبائی به مدعای شکاکان یونان باستان دربارۀ ناتوانی حس و عقل از ادراک. ذهن، 19(6).
ناطقی، محمد؛ حیدری، علیجان (1400). نسبت مفهوم کرامت انسانی و حقوق بشر در اسلام و غرب. پرتو خرد، 12(22).
نجاشی، احمدبن علی (1365). رجال النجاشی. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، چاپ ششم.
هاشمی، سید حسین (1388). چیستی و اهداف تربیت. پژوهش‌های قرآنی، شماره 59-60.
یوسفیان، نعمت‌الله (1386). تربیت دینی فرزندان. قم: نشر زمزم هدایت، ج1.
یونگ، کارل گوستاو (1385). انسان مدرن در جستجوی معنا. سیاحت غرب، شماره 38.