تربیت متعالی

تربیت متعالی

بررسی جایگاه اصل «به‌هنگام بودن» در انتخاب شیوه‌های هدایتی جوانان (با تاکید برآیات و روایات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری، مدرسی معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی جایگاه «اصل بهنگامی» در انتخاب شیوه‌های هدایتی جوانان با تاکید برآیات و روایات است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج نشان داد که، اصل بهنگامی به معنای به‌جا بودن و انجام عمل متناسب با شرایط مطلوب است که در مصادیقی چون تناسب در شیوه، تناسب با نوع مخاطب، تناسب زمانی و مکانی قابل بررسی و ارائه است. این اصل برمبنای کمال‌گرایی و عدالت، درصد تاثیرگذاری شیوه تربیتی را به حداکثر افزایش می‌رساند. قرآن به عنوان منبع معتبر و جایگاه الهی و وحیانی که دارد، می‌تواند به ویژه در زمینه رفع و دفع رذایل و انحرافات مبتنی بر این اصل بسیار کارگشا باشد. با دقت در آیات و روایات می‌توان برای عملیاتی کردن این اصل در جلوگیری از انحرافات اخلاقی، مولفه‌هایی را برشمرد؛ توجه به شرایط مخاطب اعم از شرایط روحی و روانی، عالم یا غافل یا جاهل بودن، جنسیت، محیط تربیتی، شرایط زمانی و مکانی و تناسب روشی بین شیوه برخورد وانحراف مخاطب ازجمله این مولفه‌هاست؛ قرآن وروایات در قالب‌های گوناگونی چون قصص، پند واندرز چهارچوب چنین اصلی را نشان می‌دهد که مربیان (والدین، معلمان، مبلغان) با دقت در آنها می‌توانند عملکرد خود را با هدف هدایت و سعادت جوانان تنظیم کنند. عدم توجه به این اصل منجربه آسیب‌هایی چون خدشه‌دار شدن کرامت انسانی می‌گردد. همچنین میزان کارآیی شیوه‌های تربیتی را کاهش می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید (1404ق). شرح نهج‌البلاغه. قم: مکتبة المرعشی النجفی، ج20-19.
ابن بابویه، محمد بن علی (1362). الخصال. قم: جامعه مدرسین، ج1.
ابن بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به حوزه علمیه قم، ج4.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارالصادر، ج6.
برک، لورا (1389). روانشناسی رشد. ترجمه یحیی سید محمدی. تهران: نشر ارسباران، چاپ پانزدهم، ج2.
پوراستاد، مجید؛ سعادت، مهسا (1396). اصل تناسب در آیین دادرسی مدنی. تحقیقات حقوقی آزاد، 10(35)، ص59-87.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1385). تسنیم. قم: نشراسراء، ج6.
جوادی آملی، عبدالله (1379). مراحل اخلاق در قرآن. قم: نشر اسراء، چاپ سوم.
جوادی آملی، عبدالله (1395). تسنیم. قم: نشر اسراء، ج39-40، 22، 14.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ج11، 5.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالشامیه.
ساداتیان، اصغر (1390). در فکر و ذهن و روان نوجوان ما چه می‌گذرد؟ تهران: انتشارات ما و شما، چاپ سوم.
سیف، علی‌اکبر (1388). تغییر رفتار و رفتار درمانی. تهران: نشر دوران، چاپ دوازدهم.
طباطبایی، سید محمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج19.
عباسی‌مقدم، مصطفی (1379). اسوه‌های قرآنی و شیوه‌های تبلیغ آنان. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
فلسفی، محمدتقی (1379). اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سوم، ج1.
فلسفی، محمدتقی (1384). جوان از نظر عقل و احساسات. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ پنجم.
قائمی‌مقدم، محمدرضا (1387). روش تربیتی تذکر در قرآن کریم. تربیت اسلامی، 3(6)، ص99-57.
کلینی، محمدبن یعقوب (1375). ترجمه اصول کافی. ترجمه شیخ محمدباقر کمره‌ای. قم: اسوه، ج6.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج2، 6.
گلاگر، روزول (1348). مشکلات روحی جوانان. ترجمه ناهید فخرایی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج19.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع). بیروت: دارالاحیاء التراث العربیه، ج30، 75، 3، 68.
مریان حسینی، سید محمود (1384). اهداف تربیتی قصه‌های قرآن. پژوهش‌های قرآنی، شماره 41.
معین، محمد (1381). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات سرایش، چاپ چهارم.
مکارم شیرازی، ناصر (1377). اخلاق در قرآن. قم: مدرسه الامام علی بن‌ابی‌طالب(ع)، ج2.
ناعمی، علی محمد (1387). روانشناسی نوجوانی و جوانی. مشهد: انتشارات بیهق.