تربیت متعالی

تربیت متعالی

حماسه و مقاومت: راهبردهای تربیت اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
2 استادیار، مرکز تربیت معلم مبلغ حوزه‌های علمیه، قم، ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین نقش راهبردهای حماسه و مقاومت در تربیت اخلاقی است. مسأله اصلی، چگونگی بهره‌گیری از این راهبردها برای پرورش انسان‌هایی حق‌طلب، عدالت‌خواه و ظلم‌ستیز در ابعاد فردی، اجتماعی و فرهنگی است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و بر این فرضیه استوار است که راهبردهای حماسه و مقاومت می‌توانند به عنوان الگویی جامع در تربیت اخلاقی، نقشی اساسی در شکل‌گیری شخصیت متعالی انسان ایفا کنند. سؤال اصلی پژوهش این است که راهبردهای حماسه و مقاومت چگونه می‌توانند در تربیت اخلاقی مؤثر واقع شوند؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این راهبردها با تکیه بر آموزه‌های قرآنی، به پرورش صفاتی چون صبر، شجاعت، ایثار، خودباوری و مسئولیت‌پذیری منجر می‌شوند. در بُعد فردی، این راهبردها موجب تقویت روحیه استقامت، شجاعت و خودباوری در متربیان شده و آنان را برای مواجهه با چالش‌های زندگی آماده می‌سازند. در بُعد اجتماعی، به شکل‌گیری جامعه‌ای عدالت‌محور، ظلم‌ستیز و برخوردار از انسجام اجتماعی کمک می‌کنند. در بُعد فرهنگی و هویتی نیز، به حفظ و تقویت هویت اصیل دینی و ملی در برابر تهاجم فرهنگی منجر می‌شوند. مبانی تربیت حماسی و مقاومتی شامل ایمان و اخلاص، تدبیر و تصمیم‌گیری، جهاد، هجرت، شهادت، شجاعت، صبر، و جوانمردی است. این مبانی، زیرساخت‌های فکری و عملی برای پرورش انسان‌هایی با روحیه مقاومت را فراهم می‌آورند. همچنین، آثار مقاومت و ایستادگی شامل نصرت الهی، پیروزی بر موانع، دستیابی به عزت و پیشرفت، بروز ظرفیت‌ها و افزایش توانایی‌هاست.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغة.
ابن معمار، محمد بن ابی المکارم (1958م). الفتوة. محقق و مقدمه‌نویس: مصطفی جواد؛ محققان: عبدالحلیم نجار، محمد تقی‌الدین هلالی، و احمد ناجی قیسی. بغداد: مکتبة المثنی.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. تحقیق و تصحیح جمال‌الدین میردامادی. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، ج4، 1.
انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
ایزوتسو، توشیکو (۱۳۶۰). ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن. ترجمۀ فریدون.
بناری، علی همت (1379). تربیت اخلاقی و ضرورت نگاهی دوباره به آن. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، شماره 2، ص165-192.
پناهیان، علیرضا. تهران: هیئت دانشجویان دانشگاه هنر، دهه اول محرم، 1390.
جمعی از نویسندگان (1397). نظام‌نامه تربیتی المصطفی. قم: جامعه المصطفی.
جوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد (1404ق). صحاح جوهری. بیروت: بی‌نا، ج 2.
حرانی، حسن بن شعبه (1404ق). تحف العقول. قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.
خامنه‌ای، سید علی (02/03/1394). بیانات در دیدار با شرکت‌کنندگان در مسابقات بین‌المللی قرآن. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=59224
خامنه‌ای، سید علی (03/03/1395). بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع). قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=33172
خامنه‌ای، سید علی (03/08/1389). بیانات در دیدار طلاب خارجی حوزه علمیه قم. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10432
خامنه‌ای، سید علی (14/03/1375). بیانات در اجتماع زائران مرقد امام خمینی. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2804
خامنه‌ای، سید علی (15/06/1402). بیانات در پایان مراسم عزاداری اربعین حسینی. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=53782
خامنه‌ای، سید علی (16/04/1383). بیانات در دیدار پرسنل اداره کل اطلاعات استان همدان. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3242
خامنه‌ای، سید علی (18/08/1396). بیانات در جمع هیئت‌های دانشجویی در روز اربعین حسینی. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=38140
خامنه‌ای، سید علی (28/05/1370). بیانات در دیدار با آزادگان. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2479
خمینی،‌ سید روح‌الله (۱۳۷۹). تحریر الوسیله. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج1.
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. دمشق: دارالقلم.
سجادی، سید مهدی (1379). رویکردها و روش‌های تربیت اخلاقی و ارزشی.‌ پژوهش‌های فلسفی- کلامی، شماره ۳.
سهامی، سوسن؛ فتاحی، ‌ذکیه؛ ذاکریدن،‌ روح‌الله (۱۴۰۲). تحلیل روان‌شناختی هوش هیجانی و هوش اخلاقی در تربیت حماسی. روش‌ها و مدل‌های روانشناسی، 14(۷۷-۹۶).
شریف مرتضی (1405ق). الذریعة. گردآورنده: مهدی رجایی. قم: دارالقرآن الکریم.
صلح میرزایی، سعید (1398). مقاومت در اندیشه امام خامنه‌ای. قم: انتشارات انقلاب.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۰). ترجمه المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم، ج1.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان. تهران: ناصر خسرو، ج2.
عالم‌زاده نوری، محمد (1396). راهبردهای تربیت اخلاقی در قرآن کریم. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
عنصرالمعالی،‌ کیکاووس بن اسکندر (1400). قابوسنامه. تهران: انتشارات فردوس.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). العین. قم: انتشارات هجرت، ج3، 8.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1401ق). مفاتیح الشرائع. محقق: مهدی رجایی. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة، ج2.
قرشی بنایی، سید علی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیة، ج4.
قطبی،‌ هادی (1380). منزلت زن از منظری دیگر. قم: ناشر مولف.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: موسسة الوفاء، ج90، 72، 19.
محمدی ری‌شهری، محمد (1382). میزان الحکمة. قم: موسسۀ فرهنگی دارالحدیث، ج2.
مرکز فرهنگی تبلیغی آینده‌سازان (1392). گفتارهایی در تربیت حماسی. قم: امام عصر.
مسکویه رازی، ابوعلی احمد بن محمد (1966م). تهذیب الأخلاق. تحقیق قسطنطین زریق. بیروت: الجامعة الامیریکیة، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1379). اخلاق در قرآن. تصحیح محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱). سخنرانی در جمع پاسداران سپاه علی بن ابی طالب. قابل درسترس در:
https://farsnews.ir/Provinces/1335611520000411620
مطهری، مرتضی (137۵). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج23، 2.
معین، محمد (1384). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات ساحل.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ج21.
نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. قم: نشر اسلامی، ج21.
نراقی، ملااحمد (1377). جامع السعادات. قم: انتشارات هجرت، ج1.