تربیت متعالی

تربیت متعالی

فطرت به‌مثابه مبنای تبلیغ و تربیت اخلاقی مبتنی بر آموزه‌های دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد، گروه علوم تربیتی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
مبنا بودن فطرت برای تعلیم و تربیت، به ویژه تبلیغ و تربیت اخلاقی مورد توجه خاص بسیاری از اندیشمندان بزرگ اسلامى است. در این تحقیق فطرت به‌مثابه مبنای اخلاق مبتنی بر آموزه‌های دینی بررسی شده است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بوده و با شیوه فقهی اجتهادی، به جمع‌آوری اطلاعات قرآنی و روائی مربوط به فطرت و اخلاق، و توصیف و تحلیل محتوایی آنها، به تشریح رابطه فطرت و اخلاق پرداخته، و زیربنا بودن فطرت انسانی برای صفات و رفتارهای اخلاقی براساس آموزه‌های اسلامی تبیین شده است. نتایج نشان داد، براساس الهام تکوینی خداوند، فطرت انسان، عالم به خوبی‌ها و بدی‌ها آفریده شده و به صورت طبیعی به ارزش‌ها تمایل دارد و از ضدّ ارزش‌ها گریزان است. انسان فطرتاً سعادت خود را در پایبندی به ارزش‌های اخلاقی می‌داند. از منظر اسلامی، منشاء همه ارزش‌های اخلاقی فطرت است و همه اصول و اهداف کلی تبلیغ و تربیت اخلاقی، از آن نشأت می‌گیرد. ارزش‌های اخلاقی که براساس فطرت پی‌ریزی می‌شود، با عقل و وحی هماهنگ است. فطرت انسانی شاخص حقیقی برای ارزیابی نظریه‌های علمی در قلمرو تبلیغ و تربیت اخلاقی است. نظام اخلاق اسلامی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی و روائی، هماهنگ با فطرت است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغة.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۴۰۹ق). کفایة الاصول. با مقدمه سیدجواد شهرستانی. قم: مؤسسه آل‌البیت.
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1388). مجموعه رسائل. ترجمه ضیاء‌الدین درّی، محمود شهابی، و محمدمهدی فولادوند. تهران: آیت اشراق.
ابن عربی، محی‌الدین (1329). الفتوحات المکیة فی معرفة الأسرار المالکیة و الملکیة. مصر: دار إحیاء التراث العربی، ج2.
ابن فارس، أحمد بن فارس (1404ق‏). معجم مقاییس اللغة. قم‏: مکتب الاعلام الاسلامی، ج4.
ابن منظور، محمد بن مکرم‏ (1414ق‏). لسان العرب‏. بیروت‏: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر، ج5، 2.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1381). الاشارات والتنبیهات. قم: بوستان کتاب.
اسحاق‌نیا تربتی، محمدرضا (1368). منطقیات (شرح مبسوط شرح شمسیه). قم: نشر مرتضی.
اسکندری، محمدحسین (1376). اخلاق در قرآن. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1.
افلاطون (۱۳۶۷). دوره آثار. ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ج2.
انصاری، مرتضی (1428ق). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ نهم، ج1.
جمال خوانساری، محمد بن حسین (1366). شرحی بر غررالحکم و دررالکلم. تهران: دانشگاه تهران، ج5.
جوادی آملی، عبدالله (1366). تفسیر موضوعی. قم: مرکز نشر فرهنگی رجاء، ج5، 12.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1404ق). الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه. تصحیح و تنظیم: احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دارالعلم للملایین، ج2.
حرّعاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: آل البیت(ع)، ج27، 12.
خمینی، سید روح‌الله (1377). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۸). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج18، 3.
خوئی، سیدابوالقاسم (۱۴۰۹ق). معجم رجال الحدیث. قم: منشورات مدینة العلم، ج1، چاپ چهارم.
دشتی، محمد (1383). ترجمه نهج‌البلاغه. قم: موسسه تحقیقاتی امیرالمومنین(ع).
دﻫﺨﺪا، علی اکبر (1377). لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، ج1.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق‏). مفردات ألفاظ القرآن‏. بیروت: الدار الشامیة.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1428ق). الذریعة إلى مکارم الشریعة. دارالسلام للطباعة والنشر.
رهبر، محمدتقی (1371). پژوهشى در تبلیغ. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
زورق، محمدحسن (1390). مبانى تبلیغ. تهران: سروش.
سهروردی، شهاب‌الدین (1372). مجموعه مصنفات. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ج2.
سهروردی، شهاب‌الدین (1382). صفیر سیمرغ. به کوشش حسین مفید. تهران: مولی.
شاه‌آبادی، محمد (1360). الانسان و الفطره. در: مجموعه رشحات البحار. تهران: نهضت زنان مسلمان.
شجاعی باغینی، محسن (1399). نقش تبلیغ در هدایت انسان از منظر آیات و روایات. پژوهشنامه تبلیغ اسلامی، شماره 4.
شولتس، دوآن (۱۳۶۹). روان‌شناسی کمال، الگوهای شخصیت سالم. ترجمه گیتی خوشدل. تهران: نشر نو.
طباطبایی، سید محمدحسین (1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ج7، 16، 4.
طباطبایی، مصطفی (1354). فرهنگ نوین، عربی- فارسی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
طباطبایى، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم، ج12، 16.
طریحی، فخرالدین (بی‌تا). مجمع البحرین. تهران: المکتبه المرتضویه، ج1.
غفوری‌نژاد، محمد (1389). نظریه فطرت و علوم انسانی، کنش‌های متقابل. عقل و دین، شماره 2.
فارابی، ابونصر (1413ق). الاعمال الفلسفیة. بیروت: دارالمناهل‌.
فارابی، محمدبن‌محمد (1397). الحروف. ترجمه سمیه ماستری‌فراهانی، و طیبه سیفی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم: هجرت، ج8.
فروغی، محمدعلی (1310). سیر حکمت در اروپا. تهران: انتشارات سازمان کتاب‌های جیبی، ج1.
فقیهی، علی‌نقی (1397). تربیت جنسی، مبانی، اصول و روش‌ها از منظر قرآن و حدیث. قم: انتشارات دارالحدیث، چاپ سیزدهم.
فیض‌ کاشانی، محسن (۱۴۰۲ق). المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء. قم: مؤسسه نشر الاسلامی، ج1، 5.
فیومى، أحمد بن محمد (1414ق‏). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم‏: موسسه دار الهجرة، ج1-2.
قرشی، سید علی‌اکبر (1371). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج2.
کاظمی، حمیدرضا (1393). برنامه درسی و تربیت اخلاقی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج2، 5، چاپ چهارم.
مجلسى، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. ‏بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی‏، ج5-6، 68، 75، 57، چاپ دوم.
مصباح یزدى، محمدتقى (1391). فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی. تحقیق و نگارش گروه نویسندگان. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، چاپ دوم.
مصباح یزدى، محمدتقى (1394). پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، چاپ پنجم.
مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج4.
مطهری، مرتضی (1387). فطرت. تهران: صدرا، چاپ نوزدهم.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۱). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج2.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1302ق). مجموعة الرسائل التسعة. قم: مکتبه المصطفوی.‌
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1368). اًلْحِکمَةُ الْمُتَعالیة فِی الْاَسْفارِ العَقلیّة الاَربَعَة. قم: مکتبة المصطفوی، ج1، 9.
موسوی فراز، سید محمدرضا (1381). برهان فطرت. معرفت، شماره ۶۲، ص۳۲-۴۱.
وحید بهبهانی، محمدباقر (1415ق). الفوائد الحائریه. قم: انتشارات باقری.
ورام، مسعود بن عیسی (بی‌تا). تنبیه الخواطر و نزهه النواظر. بیروت: دارالتعارف و دار صعب.
یونگ، کارل گوستاو (۱۳۷۰). روان‌شناسی و دین. ترجمه فؤاد روحانی. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.