تربیت متعالی

تربیت متعالی

شرایط تاثیرگذاری موعظه به‌مثابه روش تربیتی در منابع اسلامی با تاکید بر اندیشه علامه مصباح یزدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه اخلاق، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
چکیده
هدف پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که چه شرایطی در واعظ و مخاطب وعظ لازم است تا موعظه‌ای اثربخش محقق شود؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و با بررسی آیات قرآن و روایات معصومین(ع) و با تأکید بر اندیشه‌های علامه مصباح یزدی انجام شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که تأثیرگذاری پند و اندرز منوط به تحقق شرایطی در موعظه‌گر و مخاطب موعظه است. عامل بودن موعظه‌گر، حُسن خلق، اخلاص، شناخت و آگاهی، اعتمادسازی، دعا و درخواست از خداوند متعال و احتمال تأثیر موعظه در مخاطب، ازجمله شرایط واعظ جهت ثمربخشی روش موعظه به‌مثابه روشی تربیتی است. وجود شرایطی در موعظه شونده نیز ضروری است تا موعظه از اثربخشی جدّی برخوردار گردد. ایمان، مهار هوای نفس، پندپذیری و خشوع دل برخی از پیش‌نیازهای لازم برای نصیحت مؤثر است. در مقایسه شرایط موعظه‌کننده و موعظه‌شونده این نتیجه حاصل می‌شود که شرایط موعظه‌کننده بسی بیشتر است. حتی شاید بتوان گفت احراز وجود شرایط و یا ایجاد آنها در مخاطب موعظه نیز برعهده واعظ است. از این‌رو، به نظر می‌رسد اصلی‌ترین نقش در موعظه را واعظ برعهده دارد و عامل اصلی در موفقیت موعظه او به‌شمار می‌رود. در صورت وجود شرایط موعظه در واعظ و مخاطب، تردیدی در ثمربخشی آن نیست، همچنان که در نصایح امیرالمؤمنین(ع) به همّام اتفاق افتاد. در نتیجه این ادعّا که امروزه موعظه کارکرد خود را از دست داده، صحیح نیست، بلکه چنانچه شرایط احراز شود، اثر موعظه حتمی خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغة.
پسندیده، عباس؛ عسکریان، فاطمه (1394). پایه نظری موعظه‌پذیری (اتعاذ) براساس قرآن و حدیث. پژوهشنامه اخلاق، شماره 28، ص117-140.
تمیمی آمدی، ابوالفتح عبدالواحد (1366). غرر الحکم و درر الکلم. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
جمعی از نویسندگان (1395). درآمدی بر نظام‌نامه تربیتی المصطفی(ص). قم: مرکز ترجمه و نشر المصطفی.
حسین خانی، هادی (1401). نقش روش موعظه در تربیت اخلاقی از دیدگاه علامه مصباح یزدی. اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شماره 28، ص7-22.
صدوق، محمد بن علی (1363). من لایحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج3.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج12.
قائمی‌مقدم، محمدرضا (1391). روش‌های تربیتی در قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ج1.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج1.
ماهروزاده، طاهره؛ خراسانی، مرضیه (1399). موعظه از دیدگاه قرآن و روانشناسی. در: مجموعه مقالات اولین همایش ملی قرآن و روانشناسی، ص876-888.
مجلسی، محمدباقر (1403). بحار الانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء، ج76-77، 3، 14.
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ب). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى‌، ج1.
مصباح یزدى، محمدتقى (1394). پندهای الهی. تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ج2.
مصباح یزدی، محمدتقی (1380). قرآن‌شناسی. تحقیق و نگارش محمود رجوی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم.
مصباح یزدی، محمدتقی (1381). تهاجم فرهنگى. تحقیق و نگارش: عبدالجواد ابراهیمى. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدی، محمدتقی (1388). جانها فدای دین. تدوین: محمدمهدی نادری قمی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1390). طوفان فتنه و کشتی بصیرت. نگارش غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391 الف). رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه حضرت زهرای مرضیه‌ معروف به خطبه فدکیه). تدوین و نگارش: عباس گرایی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). پند جاوید: شرح وصیت امیرالمؤمنین على‌(ع) به فرزندش امام حسن مجتبى‌(ع). نگارش: علی زینتی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى‌، ج1.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393). جرعه‌ای از دریای راز. تدوین و نگارش: محمدعلی محیطی اردکان. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصطفوی، حسن (1371). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزاره الثقافه و الارشاد الاسلامی، ج13.
ورّام بن ابی فراس، مسعود بن عیسی (بی‌تا). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر (مجموعة ورّام). بیروت: مکتبه الفقیه، ج1.