تربیت متعالی

تربیت متعالی

محوریت تربیت در حکومت، براساسدلالت‌های نمونه‌های قرآنی حکومت پیامبران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه قرآن و علوم انسانی، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران.
چکیده
عمده‌ترین رویکردهای مطالعاتی در خصوص سیره پیامبران الهی دو رویکرد کلامی و تاریخی است. این تحقیق با رویکرد تربیتی درصدد پاسخ به این سؤال است که براساس دلالت‌های قرآنی حکومت پیامبران، جایگاه تربیت در حکومت چیست؟ بنابراین، اهمیت و ضرورت این موضوع از آن جهت است که علی‌رغم مترقی بودن این الگوی حکومتی، متأسفانه در پژوهش‌های گذشته با این رویکرد به سیره پیامبران پرداخته نشده است و بر این اساس هدف این تحقیق یافتن دلالت‌های نمونه‌های قرآنی حکومت پیامبران برای تعیین و الگوگیری از جایگاه تربیت در این حکومت‌ها است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بوده و در تحلیل از روش تفسیر موضوعی استخدامی استفاده شده است؛ یعنی از دانش تربیت برای فهم بهتر آیات مربوط به حکومت پیامبران استفاده می‌شود، تا جایگاه تربیت مشخص گردد. در این راستا، ابتدا آیات مربوط به حکومت حضرت یوسف(ع) در خصوص تربیت سیاسی و اقتصادی و سپس آیات مربوط به حضرت موسی(ع) در تربیت دینی، اجتماعی و سیاسی و آیات مربوط به حضرت سلیمان(ع) در خصوص تربیت علمی و فرهنگی و در نهایت آیات مربوط به حکومت جامع پیامبر اکرم(ص) در خصوص انواع ساحت‌های تربیتی مورد بررسی قرار می‌گیرد. شواهد و نمونه‌هایی که از حکومت پیامبران دولتمرد مورد بررسی قرار گرفت، دلالت بر محوریت تربیت در حکومت دینی از دیدگاه قرآن دارد؛ چنانکه پیامبران صاحب حکومت در قرآن امور گوناگون مربوط به حکومت را در یک فرایند تربیتی حل و فصل می‌کردند و مبتنی بر آن برنامه‌ریزی می‌نمودند. چنانکه شواهدی از تربیت سیاسی و اقتصادی حضرت یوسف(ع) و تربیت دینی، اجتماعی و سیاسی حضرت موسی(ع) و تربیت علمی و فرهنگی حضرت سلیمان(ع) و حکومت تربیتی جامع پیامبر(ص) ارائه گردید.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آشوری، داریوش (1383). دانشنامه سیاسی. تهران: انتشارات مروارید، چاپ دهم.
ارسطو (1378). اخلاق نیکوماخوس. ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: نشر طرح نو.
اسکندرلو، محمدجواد؛ پاسنگ، حیدر (1391). بررسی دیدگاه مستشرقان در مورد سیره و تاریخ‌نگاری با رویکرد قرآنی. قرآن‌پژوهی خاورشناسان، شماره 13.
افسرالدین، اسماء (1390). سیره پیامبر: مسأله منابع. ترجمه رامینا آتش فراز. آینه‌پژوهش، شماره 131.
ب‍ان‍ک‍ی‌‌ف‍رد، ام‍ی‍رح‍س‍ی‍ن؛‌ ق‍م‍اش‍چ‍ی، احمد (1381). تع‍ل‍ی‍م‌ و ت‍رب‍ی‍ت‌ از دی‍دگ‍اه‌ م‍ق‍ام‌ م‍ع‍ظم‌ ره‍ب‍ری‌. اص‍ف‍ه‍ان‌: ش‍ه‍ی‍د ح‍س‍ی‍ن‌ ف‍ه‍م‍ی‍ده‌‏.
جعفریان، رسول (1393). منابع تاریخ اسلام. تهران: نشر علم.
حلّى، حسن بن یوسف (1365). الباب الحادی عشر. تحقیق مهدی محقق. تهران: موسسه مطالعات اسلامی.
حلّى، حسن بن یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تحقیق حسن حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم.
خامنه‌ای، سید علی (17/3/1373). بیانات در دیدار مردم یاسوج. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=11612
خامنه‌ای، سید علی (27/12/1373). بیانات در دیدار عوامل برنامه رادیویی از سرزمین نور. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9337
خمینی، سید روح‌الله (1379). صحیفه امام. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج13، 8، 10، چاپ سوم.
خمینی، سید روح‌الله (1387). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (بی‌تا). تفسیر سوره حمد. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ذوعلم، علی (1382). جایگاه تربیت در اندیشه سیاسی امام خمینی. کنگره اندیشه‌های اخلاقی- عرفانی امام خمینی.
ذوعلم، علی (1391). پیشرفت تربیت‌محور. مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی، شماره 2.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
رسولی محلاتی، سید هاشم (1374). تاریخ انبیاء. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هشتم.
سبحانی، جعفر (1364). سیره و سیره‌نگاری. کیهان اندیشه، شماره 2.
سبحانی، جعفر (1412ق). الالهیات على هدى الکتاب والسنة والعقل.‏ قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، چاپ سوم، ج4.
سبحانى‏، جعفر (1425ق). رسائل و مقالات‏. قم: مؤسسة الامام الصادق(ع)، چاپ دوم، ج3.
سبزوارى، ملاهادی‏ (1383). اسرار الحکم‏. تحقیق کریم فیضی. قم: انتشارات مطبوعات دینی، ج1.
سروش، محمد (1386). مسئولیت حکومت اسلامی در آموزش و پرورش رسمی. تربیت اسلامی، شماره 5.
سوزنچی، حسین (1385). اصالت فرد، جامعه یا هردو؛ بررسی تطبیقی آرای استاد مطهری و استاد مصباح یزدی. قبسات، شماره 42.
شریعتمداری، علی (1382). فلسفه تعلیم و تربیت. تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ هجدهم.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1390). سند تحول بنیادین آموزش و پرورش.
صاعد رازی، محمدحسین (1397). نظریه حکومت تربیت‌محور در قرآن. قم: جامعة المصطفی العالمیه.
صدرالمتالهین، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1366). شرح اصول الکافی. تحقیق محمد خواجوی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ج1.
صدوق، محمد بن علی (1362). الخصال. تحقیق علی اکبر غفاری. قم: موسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج4.
طبرسی، فضل بن حسن (1412ق). تفسیر جوامع الجامع. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ج5، 1.
عارفی، محمد نبی (1386). نقش حکومت اسلامی در تربیت انسان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. جامعه المصطفی العالمیه.
عدالت‌نژاد، سعید (1373). رابطه نهاد حکومت با نهاد آموزش و پرورش. معرفت، شماره 11.
علم‌الهدی، جمیله (1388). مناسبات تربیتی خانواده و دولت. خانواده‌پژوهی، شماره 17، ص94-119.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). العین. قم: انتشارات هجرت‏، ج8، چاپ دوم.
فوزی، یحیی؛ کریمی بیرانوند، مسعود (1389). تفاوت‌شناسی اهداف حکومت‌های سکولار و حکومت اسلامی. علوم سیاسی، شماره 51.
فیروزآبادی، یعقوب (1374). قاموس اللغة. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج4.
کریمی‌نیا، مرتضی (1380). سیری اجمالی در سیره‌نگاری پیامبر اسلام در غرب. آینه پژوهش، شماره 66.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تحقیق علی اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج1.
گیدنز، آنتونی (1363). دورکیم. ترجمه یوسف اباذری. تهران: نشر خوارزمی.
مجلسی محمدباقر (1403ق). بحار الانوار. تحقیق محمدباقر بهبودی. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج68.
مرزوقی، رحمت‌الله (1379). رابطه حکومت و تربیت از دیدگاه امام علی(ع). مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، شماره 4.
مصطفوی، حسن (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلمیۀ، چاپ سوم.
مطهری، مرتضی (1380). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا، چاپ سی و هفتم.
مطهری، مرتضی (1387). مجموعه آثار استاد شهید مطهرى. تهران: صدرا، ج16، 20.
مظفر، محمدرضا (1387). عقائد الامامیة. تحقیق حامد حنفی داوود. قم: انتشارات انصاریان، چاپ دوازدهم.
موسوی نسب، سید محمدصادق (1390). طراحی و تبیین الگوی عمومی تربیت دینی در قرآن؛ با تأکید بر وظایف مربی. رساله دکتری. قم: مؤسسه آموزشی- پژوهشی امام خمینی.
موسوی، محمدصادق (1380). موضع حکومت علوی در تربیت دینی؛ حساسیت یا بی‌تفاوتی. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، شماره 44.
نوروزی، محمدجواد (1381). درآم‍دی‌ ب‍ر ن‍ظام‌ س‍ی‍اس‍ی‌ اس‍لام‌. ق‍م‌: م‍وس‍س‍ه‌ آم‍وزش‍ی‌ و پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ام‍ام‌ خ‍م‍ی‍ن‍ی‌.
واعظی، احمد (1386). حکومت اسلامی. قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
یاوری، محمدجواد (1387). تعلیم و تربیت در سیره ائمه اطهار(ع). معرفت، شماره 130.
یعقوبی، احمد (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر، ج2.