تربیت متعالی

تربیت متعالی

نسبت روش‌‌های تعلیم خداشناسی انبیاءبا قوای ادراکی انسان در آیات قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
یکی از موضوعات مهم در آموزش، تناسب محتوا و روش‌‌های آموزشی با سطوح ادراکی فراگیر است. لزوم چنین ارتباطی در حوزه آموزش الهیات، به‌‌خصوص آموزش خداشناسی به عنوان محور تعالیم دینی دارای اهمیت بیشتری است. بنابر آیات وحی، انبیاء به عنوان نخستین معلمان دینی بشر جهت تعلیم خداباوری به مردم دوران خود، از سبک‌‌های تعلیمی گوناگونی استفاده کرده‌‌اند. سوال آن است که آیا سبک آموزشی پیامبران با سطح ادراکی بشر عصر خود ارتباط داشته است؟ و اساسا آیا در آیات قرآن شواهدی مبنی بر ارتباط میان قوای ادراکی انسان و روش‌‌های تعلیم خداشناسی پیامبران مشاهده می‌‌شود؟ هدف پژوهش حاضر این است که توجه وحی به عنوان اولین معلم بشر به لزوم تناسب میان ادراک مخاطب و روش آموزش اثبات گردد. به این منظور با روش توصیفی-تحلیلی ابتدا قوای ادراکی انسان و مراتب آن و نیز روش‌‌های تعلیمی انبیاء و سطوح آن از خلال آیات و رویکردهای تفسیری بررسی شده است. سپس، با توجه به شاخص‌‌تر بودن تعالیم خداشناسانه حضرت ابراهیم(ع)، حضرت موسی(ع) و حضرت محمد(ص) در آیات نسبت به دیگر انبیاء، سبک‌‌های تعلیمی و محتوای آموزه‌‌های خداباورانه این سه پیامبر بزرگ تحلیل و مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج حاکی از آن است که هرکدام از این سه پیامبر بزرگ در دوره‌‌ای متفاوت از تاریخ بشریت، به اقتضای شرایط و متناسب با رشد قوای ادراکی انسان، شیوه تعلیمی خاصی را به‌‌کار برده‌‌اند. سبک‌‌های آموزشی پیامبران با مجادله حسی که متناسب با حس‌‌گرایی بشر اولیه بوده شروع شده و به حکمت در عصر بلوغ فکری بشر خاتمه‌‌یافته است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آراسپ، هنگامه (1399). سبک تربیتی قرآن در سنجه فریقین. مطالعات علوم اسلامی انسانی، 6(23)، ص79-89.
آلوسی، شهاب‌‌الدین محمود (1405ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. إحیاء التراث العربی، ج14.
ابن منظور، ابالفضل جمال‌‌الدین (1414ق). لسان العرب. دار صادر، ج11، 7، 5.
ابن‌‌سینا، حسین ‌‌بن عبدالله (1375). اشارات و تنبیهات. ترجمه و شرح حسن ملکشاهی. سروش، ج1.
ابن‌‌عربی، محی‌الدین (بی‌‌تا/ الف). الفتوحات المکیه. دارالفکر.
ابن‌‌عربی، محیی‌‌الدین. (بی‌‌تا/ ب). تفسیر الشیخ الأکبر. دارالکتب العلمیه.
الحسینی البحرانی، هاشم (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیه. موسسه البعثه، ج1.
الحسینی، محمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. دارالفکر، ج16.
باقری، خسرو (1394). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. انتشارات مدرسه، چاپ ششم.
باهنر، ناصر (1394). آموزش مفاهیم دینی همگام با روانشناسی رشد. نشر بین‌‌الملل، چاپ هجدهم.
حقی بروسوی، اسماعیل (بی‌‌تا). روح البیان. دارالفکر، ج5.
خانی، منا؛ رفعت، محسن (1402). تحلیل شاخصه‌‌های ضروری جدال احسن براساس آموزه‌‌های قرآن کریم و سیره عملی امام علی(ع). مطالعات معرفتی در دانشگاه آزاد اسلامی، 27(1)، ص195-218.
دیرباز، عسکر؛ مؤمنی شهرکی، حسام‌الدین (1399). تبیین و تحلیل ماهیت ادراک حسی در نگاه صدرالمتألهین. ذهن، شماره 83، ص۸۵-۱۰۹.
رازی، فخرالدین محمد (1401). التفسیر الکبیر. دارالفکر، ج7، 20.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1416ق). المفردات. دارالقلم.
زمخشری، محمود (1407ق). الکشاف. دارالکتاب العربی، ج2.
سید قطب، محمد (بی‌‌تا). فی ظلال القرآن. دارالشروق، ج5.
شبّر، عبدالله (1407ق). الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین. مکتبه الالفین، ج3.
شجاعی، احمد (1399). شیوه‌‌های نبوی در دعوت و احتجاج دینی. کلام اسلامی، 28(111)، ص111-126.
طباطبایی، سید محمدحسین (1393). المیزان فی تفسیر القرآن. الأعلمی للمطبوعات، ج18، 15-16، 12، 10، 2، 7-8.
طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین. تحقیق: احمد الحسینی. مرتضوی، ج5.
عبدی، حسن (1392). بررسی جایگاه معرفت‌‌شناختی از دیدگاه قرآن. ذهن، شماره 44، ص107-138.
عقبه، بگم؛ خانی، حامد؛ میرانی، ارسطو (1397). کارکرد قلب در قرآن کریم. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 2(4)، ص25-45.
فعالی، محمدتقی (1394). حس و توحید از منظر مفسران و فیلسوفان. مطالعات تفسیری، 6(24)، ص69-92.
فیض کاشانی، ملامحسن (بی‌‌تا). الصافی. مکتبه الصدر، ج3.
قرشی، علی اکبر (1377). أحسن الحدیث. نوید اسلام، ج5.
کاشانی، ملافتح‌‌اله (1423ق). زبده التفاسیر. المعارف الإسلامیه، ج3.
کتاب مقدس. ترجمه فاضل خان همدانی و ویلیام گلن و هنری مرتن. اساطیر، 1383.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحارالأنوار. دار أحیا التراث العربی، ج74.
محمدی، حسن (1402). بررسی واژه حکمت در قرآن و جایگاه آن در بیان عقاید. قرآنی کوثر، شماره 76، ص149-174.
مطهری، مرتضی (1394). سیری در نهج‌‌البلاغه. صدرا، چاپ پنجاه و هشتم.
مولوی، جلال‌‌الدین (1368). مثنوی معنوی. تحقیق: رینولد نیکلسون. مولی، ج2.
نعمتی‌‌پیرعلی، دل‌‌آرا (1385). شیوه‌‌های دعوت پیامبر(ص) به استناد قرآن کریم. بینات، (52).
هاشمی، رضا (1399). ابزار و راه‌‌های شناخت از منظر قرآن کریم. معارف قرآن و عترت، شماره 2، ص85-109.