تربیت متعالی

تربیت متعالی

تبیین اصل رفق و مدارا و بررسی مفاهیم مرتبط با آن در نظام تعلیم و تربیت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، دروس خارج فقه و اصول، حوزه علمیه قم، قم، ایران
2 استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، قم، ایران.
3 دکتری، فقه تربیتی، جامعه المصطفی، قم، ایران
چکیده
تربیت اقدامات برنامه‌ریزی‌شده‌ای است که به اصول تربیتی برای تعیین مسیرهای کلان تربیت نیازمند است. رفق و مدارا به مثابه رفتارنرم و بدون خشونت مربی در تعامل با متربی از جایگاه مهمی برخوردار است. پرسش بنیادین نوشتار حاضر این است که آیا رعایت رفق و مدارا از سوی مربی، قاعده و اصلی تربیتی است؟ بنا بر اصل بودگی رفق و مدارا، شبکه مفهومی آن چیست؟ در پاسخ به سؤالات فوق، نوشتار پیش رو تلاش دارد با روش استنباطی و تحلیلی ادله رفق و مدارا در تربیت را ارزیابی و اصل بودگی آن را اثبات نماید و سپس نظام اولویت‌ها و بررسی مفاهیم پیرامون اصل مزبور را به‌وسیله استخراج مفاهیم مشابه و متضاد در قامت اصل تربیتی، ترسیم نماید. پس از بررسی ادله این نتایج حاصل شد: «رجحان مطلق رعایت رفق و مدارا در مقام تربیت، مرجوحیت ترک رفق و مدارا و به‌کارگیری تحمیل و خشونت در تربیت». در بررسی نسبت مفاهیم مشابه و متضاد، به این نتیجه رسید که نسبت مفاهیمی چون تساهل و تسامح و مراتب متوسط و شدید الزام با مفهوم رفق و مدارا متباین است و به‌کارگیری چنین روشهایی جایز نیست. همچنین در بحث از نظام اولویتهای تربیت اسلامی و تزاحمات تربیتی به این نتیجه رسیدیم که اصل رعایت توان متربی اصلِ حاکم بر اصل رفق و مدارا است و اصل رفق و مدارا شرطِ به‌کارگیری اصل تدریج در تربیت قلمداد می‌شود.
 
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1369). مقدمه ابن خلدون. ترجمه محمد پروین گنابادی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم، ج2.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر- دارالصادر، چاپ سوم، ج14، 10.
احمد بن فارس (1430ق). معجم مقاییس اللغة. قاهره: المکتبۀ الاسلامیة، ج3.
اعرافی، علیرضا (1394). فقه تربیت (مبانی و پیش‌فرض‌ها). قم: مؤسسه فرهنگی و هنری اشراق و عرفان، ج1.
اعرافی، علیرضا (1395). روش‌های تربیت. قم: مؤسسه فرهنگی و هنری اشراق و عرفان.
اعرافی، علیرضا (1400). فقه تربیت (اصول تربیت). قم: مؤسسه فرهنگی و هنری اشراق و عرفان، ج30.
انوری، حسن (1382). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: انتشارات سخن، چاپ دوم، ج7، 2.
آربلاستر، آنتونى (1367). لیبرالیسم غرب، ظهور و سقوط. ترجمه عباس مخبر. تهران: نشر مرکز.
آقابخشی، علی؛ افشاری‌راد، مینو (1379). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: نشر چاپار، ج1.
باقرى، خسرو (1384). نگاهى دوباره به تربیت اسلامى. تهران: انتشارات مدرسه، ج2-1.
بهشتی، محمد و همکاران (1379). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن. زیر نظر علیرضا اعرافی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ تهران: سمت، ج2.
حاجی ده‌آبادی، محمدعلی (1377). نظام تربیتی اسلام. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
حجتی، سید محمدباقر (1380). آداب تعلیم و تعلم در اسلام. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حسین‌زاده، علی (1388). همسران سازگار. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
داودی، محمد (1386). سیره‌ تربیتی پیامبر و اهل بیت. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ چهارم.
دهخدا، علی‌اکبر (1330). لغت‌نامه. تهران: نشر گلشن، ج12.
رفیعی، بهروز (1381). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن. زیر نظر علیرضا اعرافی. تهران: انتشارات سمت، ج3.
ساجدی، ابوالفضل (1384). دین‌گریزی چرا؟ دین‌گرایی چه‌سان؟ قم: مؤسسه‌ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
ساروخانی، باقر (1370). درآمدی بر دایره‌المعارف علوم اجتماعی. تهران: کیهان.
ساکت، محمدحسین (1388). آموزش‌نامه: فرهنگ فرادهی و فراگیری در اسلام. تهران: نشر نی.
شاتو، ژان (1384). مربیان بزرگ. ترجمه غلامحسین شکوهی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم.
شعاری‌نژاد، علی‌اکبر (1390). فلسفه آموزش‌ و پرورش. تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ دهم.
صاحب بن عباد، اسماعیل (1414ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتاب‌، ج9.
طریحی، فخرالدین (1416ق). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضی، چاپ سوم، ج5.
عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین بن على (1409ق)‌. منیة المرید. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
عمید، حسن (1375). فرهنگ عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ ششم، ج1.
فتحعلی خانی، محمد و همکاران (1377). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن. قم: پژوهشکده‌ حوزه و دانشگاه، ج1.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت، چاپ دوم، ج4-5، 7.
فرمهینی، محسن (1378). فرهنگ توصیفی علوم تربیتی. تهران: اسرار دانش.
فیض کاشانی، محمدمحسن (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین(ع).
فیومى، احمد بن محمد (بی‌‌تا). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى. قم: منشورات دارالرضی‌، ج2.
کاردان، علی‌محمد (1388). سیر آراء تربیتی در غرب. تهران: انتشارات سمت، چاپ چهارم.
کلانتری، مهرداد و همکاران (1384). رابطه بین شیوه‌های فرزندپروری و اختلالات رفتاری در کودکان پیش‌دبستانی اصفهان. دانش و پژوهش در روان‌شناسی، شماره 24.
کشّى، محمد بن عمر بن عبدالعزیز (1390)‌. رجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد‌.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ج2، 8.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار ‌الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ دوم، ج75.
مصباح یزدی، محمدتقی (1390). فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: انتشارات مدرسه.
میرزایی، نجفعلی (1389). فرهنگ اصطلاحات معاصر. تهران: نشر فرهنگ معاصر.
نراقى، احمد بن محمدمهدی (1389). معراج السعاده. تهران: نشرآدینه سبز، چاپ دوم.
نورى، حسین بن محمدتقی (1408ق)‌. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل‌البیت(ع)، ج12.